HAZIRLAYAN: Dr Hakkı GİRGİN-İşyeri Hekimi

İşyeri Hekimliği

1.BASAMAK SAĞLIK HİZMETLERİ 

         Sağlık hizmetlerinde 1.basamağa yönlendirme tercihi 1961 tarih 224 sayılı Sağlık Hizmetlerinin Sosyalleştirilmesi Hakkında Kanun ile ortaya konmuştur. Pratisyen hekimlik 1.basamak sağlık hizmetleri sunumunun temel dayanağı olmuştur. 1.basamak hekimi olarak pratisyen hekimlerin, ilk başvuruda verilen hizmeti sunan ve direkt olarak ulaşılabilen kişi olarak; sağlığı iyileştirici, hastalıklardan koruyucu, tedavi edici ve destekleyici sağlık hizmetlerini bir bütün olarak sunmadaki rolleri tanınmaktadır. 

PRATİSYEN HEKİMLİK        

        Diğer dallardaki tıp uzmanları ve diğer sağlık çalışanlarının katkıları göz ardı edilmeksizin pratisyen hekimlik sağlık hizmeti sunumu açısından şu katkılarda bulunma potansiyeline sahiptir. 

-         Hastalara, ulaşılabilir ve uygun hizmet verme,

-         Sağlık hizmet kaynaklarının eşit dağılımını sağlama,

-         Kişiye yönelik koruyucu, ayaktan tedavi ve rehabilite edici sağlık hizmetleri ile sağlık desteğinin bir bütün olarak ve koordineli şekilde sunulması,

-         İkinci basamak teknolojisinin ve ilaçların akılcı kullanılması,

-         Maliyet etkililiği. 

         Pratisyen hekimlik bu özellikleriyle; hastanelerde uzmanlar tarafından sunulan hizmetlerin iş yükünü ve kalitesini olumlu yönde etkileyecek, temel sağlık hizmetlerinin etkili, etkin ve yüksek kaliteyle sunulmasına katkıda bulunur. 

İŞYERİ HEKİMLİĞİ 

         İşyeri hekimliği, şu anda ülkemizde bir uzmanlık dalı değildir; ancak İşyeri hekimliği terimi mezuniyet sonrası konuya özel eğitim alan tıp fakültesi mezunları için kullanılmaktadır.

         Uluslar arası Sağlık Örgütü işçi sağlığına ilişkin 112 nolu tavsiye kararında

“        1 –Tanım

1-       bu tavsiye kararına göre ‘İş sağlığı hizmetleri’ terimi ile bir işyerinin içinde yada yakınında

a)        İşçileri, işlerinden yada işin yapıldığı koşullardan kaynaklanabilecek her türlü zarardan korumak

b)        Özellikle işin işçiye uygun hale getirilmesi ve işçilerin uygun oldukları işlerde çalıştırılması ile, işçilerin fiziksel ve mental uyumuna katkıda bulunmak

c)        İşçilerin olası en yüksek düzeyde fizik ve mental iyilik durumlarını oluşturmak ve sürdürmede katkıda bulunmak amacı ile kurulan hizmettir”

diye tanımlamıştır.

         Ayrıca “ iş sağlığı örgütünü yürüten hekim elden geldiğince iş sağlığında özel eğitim görmeli yada en azından hizmetin değişik görevlerini belirleyen yasa ve yönetmelikleri olduğu kadar, sanayi hijyeni, özel acil tedavi ve iş sağlığı patolojisine aşina olmalıdır” diyerek özel bir eğitim almasını gerekli görmüştür.

         İşyeri Hekimlerinin Çalışma Şartları İle Görev ve Yetkileri Hakkında Yönetmelik ise iş yeri hekimini madde 3 de “işyeri hekimliği alanında belirli bir tecrübe sahibi hekime ‘işyeri hekimi’ denir” diyerek tanımlamış ve işyeri hekimlerinin nitelikleri olarak madde 6 da “iş güvenliği müfettişliğinde en az 3 yıl çalışmış  Hekim İş Güvenliği Müfettişi niteliği taşımak yada yetkili bir makam tarafından verilmiş bir iş hekimliği sertifikasına sahip olmak “diyerek özel eğitim alması gereğinin altını çizmiştir. 

İŞYERİ HEKİMLİĞİNİN ÖZELLİKLERİ 

         İşyeri hekimliği , her türlü sağlık sistemi içerisinde uygulama alanı bulup,  geliştirilebilir. Bu sistemlerin planlama, örgütlenme ve yönetim şekillerinde farklılıklar olmasına karşın, tüm ülkelerde İşyeri hekimliğine ait belirli özellikler aynıdır. Bir kısmı diğer uzmanlık dallarında da uygulanabilir olmasına rağmen İşyeri hekimliğine özgü olduğu düşünülen özellikler aşağıda açıklanmıştır. 

  1.  Genel

         İşyeri hekimliği işçi sağlığı sorunlarıyla hiçbir ayırım yapmaksızın ilgilenir. İşyeri hekimliği kişilerin sağlık ve hastalıkla ilgili problemlerinde hizmet sunumu planlar. 

         2. Sürekli

         İşyeri hekimliği, birincil olarak hastalık yönelimli olmaktan çok nedene  yönelimlidir. İşçilerin iş yaşamı boyunca sağlık hizmeti ihtiyacını karşılayan ve belirli bir hastalık dönemi ile sınırlı olmayan sürekli bir hizmettir. 

         3. Kapsamlı

         İşyeri hekimliği, kişilere fiziksel, ruhsal ve sosyal açıdan yaklaşarak sağlığı geliştirici, hastalıklardan koruyucu, tedavi ve rehabilite edici ve destekleyici hizmetleri bir arada sunar. Rahatsızlık ve hastalık arasındaki sınır da ilgi alanındadır ve klinik açıdan kararları verirken doktor hasta ilişkisindeki insani ve ahlaki yönleri birleştiricidir. 

         4. Eşgüdümlü

        İşyeri hekimliği, kişilerin ilk başvurdukları anda varolan sağlık sorunlarının birçoğunun üstesinden gelebilir. Fakat gerekli olduğunda,  hastanın uzman kliniğine ya da başka bir sağlık çalışanına uygun şekilde ve zamanında sevk edilmesini sağlamalıdır. Bu gibi durumlarda, İşyeri hekimi, hastayı varolan hizmetler ve onlardan nasıl yararlanılacağı konusunda bilgilendirmeli ve hastanın alacağı tavsiye ve desteklerin koordinatörü olmalıdır. İşyeri hijyen ve güvenliği konularında araştırma - geliştirme, iş ve işçi uyumu, sağlık eğitimi, inceleme – araştırma görevlerini en iyi şekilde yürütme bakımından işçi kuruluşları, SSK ve diğer sağlık kuruluşları ile işbirliği yaparlar. 

         5. İşbirliği 

        İşyeri hekimleri, çok iyi çalışan multidisipliner bir ekipte yer almalı, ekibin çalışmalarına aktif olarak katılmalı ve bu ekibe liderlik yapabilecek kapasitede yetiştirilmelidir. 

         6. İşyeri Merkezli

         İşyeri hekimliği bireyin sağlık problemlerini işyerinin  durumuna göre değerlendirir ve aile durumunu, sosyal, kültürel ilişkilerini, içinde yaşadığı çevreyi de göz önünde bulundurur. 

         7. Toplum Merkezli

         Hastanın problemlerini, içinde bulunduğu toplumun yaşam biçimi doğrultusunda değerlendirir. İşyeri hekimi bir toplumda yaşayan her kesimin sağlık ihtiyaçlarından haberdar olur; yerel sağlık sorunlarını düzeltmek için diğer sektörlerle ve yardım kuruluşlarıyla işbirliği yapar. 

İŞYERİ HEKİMLİĞİ GELİŞİMİ İÇİN GEREKEN KOŞULLAR        

         İşyeri Hekimlerinin yüksek kalitede hizmet sunabilmesi için gereken koşulların bazıları sağlık hizmetleri sisteminin yapısıyla, bazıları ise yerel düzeyde bu sistemin örgütlenmesiyle ilişkilidir. İşyeri hekimliğinin kendine özgü yönleri ‘yapısal koşullar’, ‘kurumsal gelişme’ ve ‘mesleki gelişme’ başlıkları altında aşağıda açıklanmıştır;  

I. YAPISAL KOŞULLAR             

         1. Tanımlanmış nüfus

         İşyeri hekimi ve hastası arasındaki karşılıklı güvene ve anlayışa dayanan sürekli ilişki, bireysel, kapsamlı ve sürekli hizmet verilmesini sağlar. İşyeri hekimlerinin, tanımlanmış bir grup insana bakması, zaman içerisinde ilişkinin ve hizmetin sürekliliğinin sağlanmasını kolaylaştırır. İşyeri hekiminin olması hastaların en temel hakkı olan doktor seçme ya da doktor değiştirme hakkı ile çelişmez. 

         2. Tüm nüfusa  hizmet

         İşyeri hekimleri ayrım gözetmeden çocuk, erkek, kadın ve yaşlıların sağlık problemleriyle ilgilenmek üzere eğitilmelidirler. Belirli hasta ya da topluluklara hizmet veren farklı uzmanlık dalları ve kurumları ile koordineli çalışarak, işçilerin bu hizmetlere daha kolay ulaşmasını sağlar. 

                        3. Çalışma ortamı

                        İşyeri hekimliği işçilere yönelik, işyerine yakın ve onlar tarafından kolayca ulaşılabilir olmalıdır. Geniş topluluklara hizmet götürülmek amacıyla sağlık hizmet sunanların sayısı artırıldığında, hizmete ulaşılabilirliği düşürmekten ve hizmet sunumunun yapısını bozmaktan kaçınmak için ek önlemler alınmalıdır. İşyeri sahipleri, yöneticiler, sağlık otoriteleri ve doktorlar, ihtiyaçlar ve İşyeri hekimliğinin gerekleri arasındaki dengeyi bulmalıdırlar. 

                        4. Sevk sistemi

                        İşyeri hekimlerinin eğitimleri; kendilerine herhangi bir şekilde başvuran kişilerin büyük çoğunluğunun sorununu çözebilmek, birinci basamak içinde tedavi etmek ya da ikinci basamaktaki uzmanlara veya hastanelerdeki diğer sağlık çalışanlarına sevk etmek için gerekli bilgi ve beceriyi kazandırırken, koordine edici işlevlerini de en iyi şekilde yerine getirmelerini amaçlar. İkinci basamak sağlık hizmetlerinin maliyet etkili kullanımı ancak buralara sevk edilmesi gereken hastalar sevk edildiğinde en iyi şekilde gerçekleştirilir. Sevk sisteminin başarılı bir biçimde kullanılması; hastaların bunu kabul etmesine (eğitim yoluyla gerçekleştirilebilir) ve hastaların İşyeri hekimlerine olan güvenlerinin  artırılmasına bağlıdır. Bu aynı zamanda İşyeri hekimleri ile diğer tıp uzmanları ve sağlık çalışanları arasında işbirliğini, bilgi alışverişini ve karşılıklı olarak çalışmayı gerektirir. İşyeri hekimleri uygun vakaları sevk etmeli ve bu vakalara ilişkin bilgiler İşyeri hekimine geri bildirilmelidir. 

                        5. Ücretlendirme

                        Ödeme sistemi tercihen maaş, kişi başına sabit ücret veya hizmet karşılığı verilen ücretin dengeli bir karışımı olmalıdır. İşyeri hekimliğinin vereceği hizmetler işçilerin hiçbir harcama yapmalarını gerektirmemelidir. İşçi sağlığı hizmetlerinin kurulması ve yürütülmesinin masrafları işverence karşılanmalıdır. 

II. ÖRGÜTSEL GELİŞME 

            6. Hasta Kayıtlarının Tutulması

                        Karşılaşılan durumların sistematik, ayrıntılı, soruna yönelik olarak kayıtlarının tutulması; zaman içinde devamlılığı sağlamak,hastalık nedenlerin tespit etmek, hastalık evrelerini tespit etmek, hasta öykülerini tam olarak oluşturmak ve hizmet sunumunda yer alan diğer sağlık çalışanlarının hizmetlerinde eşgüdümünün sağlanması açısından önemlidir. Kayıtlar aynı zamanda çalışma şartları ve yaşam biçimi gibi hastalara sunulacak hizmet ile ilgili diğer bilgileri de içermelidir. Risk altındaki hasta gruplarının tanımlanmasını sağlayan uygun bir kayıt sistemi olmadan, sistemli bir şekilde koruyucu işlevlerin yerine getirilmesi ve işçilerin sağlık gereksinimlerinin tespit edilmesi mümkün değildir. Sonuç olarak kayıtlar kalite gelişimi ve verilen hizmetin denetimi için gereklidir.

                        Hasta kayıtları gizli bilgiler içerir ve bilgilerin gizliliği var olan yasal düzenlemelere paralel bir şekilde korunmalıdır. Hastalar kendileri ile ilgili kayıtlara ve bilgilere ulaşma, onları edinme hakkına sahiptir. Ancak, hastaların herhangi bir şekilde kendilerine olumlu bir etkisinin olacağı beklenmeyen ve ciddi bir şekilde zarar verme olasılığı olan kayıtlara ulaşmaları engellenmelidir. 

                        7. Ekip Çalışması

                        Sağlık hizmetlerinin eşgüdümü, İşyeri hekimlerinin diğer sağlık çalışanlarının eğitimi konusunda ve diğer sağlık hizmet sunucularının işçi sağlığı hizmetlerine nasıl ve ne kadar katkıda bulunacağı konusunda bilgiye sahip olmalarını gerektirir. Aynı zamanda teşhis, tedavi ve bakım hizmetlerindeki sağlık hizmeti sunucuları ile sosyal hizmet çalışanları arasındaki işbirliği bir hasta hakkıdır. Takım çalışması, aynı bina içinde farklı odalarda veya bölümlerde çalışan sağlık çalışanları ile sınırlı değildir. Ayrı ofislerde ve binalarda çalışanların hep birlikte düzenli olarak toplanma, ortak amaçlar ve fikir birliğine varılmış hedefler belirleme ve bu hedeflere ulaşılıp ulaşılamadığını değerlendirmek için istekli olmaları gerekir. Takım çalışması, çok sayıda sağlık ve teknik hizmet çalışanının yeteneklerinin ve uzmanlıklarının bir araya getirilmesini kolaylaştırır ve her bir kişinin kendi dışında kalanların görevlerine olan saygısını arttırır. 

                        8. Uygulamanın düzenlenmesi

                        İşyeri hekimleri uygun hizmet binaları, malzeme ve yardımcı personele ihtiyaç duyarlar. Tüm bunlar, hastaların özel hayatına saygı gösterecek, teşhis ve tedavi için olanak sağlayacak ve ulaşılabilirliği kolaylaştıracak şekilde düzenlenmelidir. Acil durumlara direk müdahale edebilecek, daha az aciliyeti olan durumlar için bir randevu sistemi oluşturabilecek ve gerekli durumlarda evde bakım sağlayabilecek  esnek bir uygulamaya sahip olmalıdır. Röntgen ve laboratuar olanakları gibi destekleyici hizmetler işyeri hekimlerinin ulaşabileceği şekilde düzenlenmelidir. 24 saat sürekli hizmet göz önüne alınarak, İşyeri hekimleri mesai dışında da verilecek hizmetlerin planlaması ve yönetimine katılmalıdır. İlişkisi olan tüm taraflarca kabul edilebilir ve uygulanabilir çözümlerin üretilmesine katkıda bulunmalıdır. 

III.MESLEKİ GELİŞİM 

                        9. Eğitim

                        Temel sağlık hizmetlerinde çalışan tüm sağlık çalışanları ve tıp uzmanları, temel sağlık hizmetlerinin kendine özgü içeriği ve kavramları konularında mezuniyet öncesi, mezuniyet sonrası ve sürekli eğitim almalıdırlar. İşyeri hekimlerinin uygun eğitimi alması, dokümanda belirtilen bütünleşmiş, kapsamlı hizmet verilmesi açısından çok önemlidir. İşyeri hekimliği eğitimi, mezuniyet öncesi eğitim, mezuniyet sonrası mesleki eğitim ve sürekli tıp eğitimi başlıkları altında toplanabilir:

                        a)Gerekli olan ilk eğitim, uygun mezuniyet öncesi temel tıp eğitimidir. İşyeri hekimliği mezuniyet öncesi programların ayrılmaz bir parçasıdır. Disipline özgü bilgileri edinmeleri ve sağlık hizmetlerinde sektörlerin tümü arasında işbirliğinin gerekliliği konusunda ihtiyaç duyulan anlayışı kazanmaları için tüm tıp öğrencilerinin İşyeri hekimliği ile bu dönemde tanışmaları gerekir.

                        b)Mezuniyet sonrası mesleki eğitim İşyeri hekimi olmanın gereğidir. Bu mesleki eğitim diğer klinik uzmanlık dallarındaki uzmanlık eğitim eşdeğerinde ve birinci basamak hizmetlerine yönelik olmalıdır. Eğitilenlere daha fazla beceri kazanabilmeleri için yeteri kadar fırsat sunulmalıdır. Yeterli ve eksiksiz bir mesleki eğitim programı geliştirmek için İşyeri hekimliğinin esas bileşenlerini ortaya koymak gerekir.

                        c) Becerilerin yenilenmesi ve tazelenmesi, hizmetin kalitesinin geliştirilmesi için sürekli tıp eğitimi (STE) ve sürekli mesleki gelişim zorunlu olması gereken önceliklerdir. STE programları, İşyeri hekimliğine yönelik ve özellikle birinci basamak hizmetlerinde araştırmaya dayalı olmalıdır. STE’nin temel sorumluluğu, kendi yeterliliklerini sürdürmek ve geliştirmek için değişik yöntem ve tekniklerin kullanımına gereksinim duyan hekimlere bağlıdır. Doktorların bu eğitimlere katılımlarını kolaylaştırması açısından uzaktan eğitim tekniklerinin büyük faydası olabilir. 

                        10. Kalite Gelişimi

                        İşyeri hekimliği değerlendirmeye açık olmalıdır. İşyeri hekimlerinin iş durumlarına bakılmaksızın, kalitenin değerlendirilmesi ve geliştirilmesi zorunludur. Sürekli tıp eğitimi kalite güvencesi açısından önemli bir araçtır. Doktorlar tarafından düzenlenen ve benzer gruplarla yürütülen klinik denetim sistemleri kalite geliştirilmesinde etkilidir.( İşyeri hekiminin mesleki çalışmalarının denetimi Çalışma Bakanlığı ve Hekim İş Güvenliği Müfettişlerince yapılır.) Bazı ülkelerde üzerinde fikir birliğine varılarak geliştirilen mesleki el kitapları; mesleki gelişim için çok önemli araçlar olup, ulusal ve yerel düzeyde de  faydalanılabilinir. 

                        11. İşyeri Hekimliğinin  Akademik Bölümleri

                        Daha önce özellikleri belirtilen İşyeri hekimliğinin işçi sağlığı hizmet sunumunda temel bileşen olduğunun kabul edilmesi için, İşyeri hekimliğinin akademik bir disiplin olarak tanınması temel koşuldur. Üniversitelerde maddi açıdan desteklenen İşyeri hekimliği bölümlerini kurmak ve öğretim üyelerini yetiştirmek için yoğun çaba harcanması gerekmektedir. Her türlü kaynağa yeterince sahip olması gereken bu bölümler, İşyeri hekimi olarak çalışan ya da İşyeri hekimliğinde ciddi bir geçmişe ve uygun akademik güvenirliğe sahip kişiler tarafından yönetilmelidir. Bunlar devamlı  olarak klinik İşyeri hekimliği içinde olup diğer disiplinlerle de yakın ilişki içinde olmalıdırlar. 

                        12. Araştırma

         Bir akademik disiplin boş bir temel üzerinde kurulamaz. Kendine özgü bilgi birikimini yaratmak için bilimsel bir temele ihtiyaç duyar. İşyeri hekimliğinin  akademik bölümleri sadece eğitim ve öğretime değil araştırmaya da önem vermelidir. Mesleki eğitim programları İşyeri hekimliğinin araştırmacı zihniyete sahip olmalarını sağlamalıdır. Mesleki eğitim programı içinde asistanlara araştırma yapma imkanı sağlanmalıdır. İşyeri hekimliği araştırmalarına yeterli maddi destek sağlanmalıdır. Bu araştırmalar İşyeri hekimlerinin karşılaştığı sağlık sorunlarıyla ve günlük çalışmaları sırasında yürüttükleri klinik aktivitelerle ilgili olmalıdır. 

13. Mesleki örgütlenme

         Yukarıda anlatılan durumlardan da anlaşılacağı gibi, ulusal ve uluslararası düzeylerde mesleki gereksinimleri saptamak, mesleki gelişimi iyileştirmek ve yerel girişimleri desteklemek için İşyeri hekimliği mesleğinin etkin bir örgütlenmeye ihtiyaç duyduğu açıktır. Politik ve akademik olarak adlandırılabilecek iki işlev için genellikle ayrı örgütlenmeler oluşturulmalıdır. Ancak tek bir örgütün de bu iki işlevi birleştirerek gerçekleştirmesi mümkündür. İşyeri hekimleri kendileri ile ilgili tıbbi karar alıcı organlarda en üst düzeyde temsil edilmelidirler. 

İŞYERİ HEKİMLİĞİNİN GELİŞMESİ İÇİN STRATEJİLER 

BAŞLANGIÇ NOKTASI        

         Sürecin en önemli basamaklarından biri sağlık çalışanlarının, yöneticilerin, sağlık konusunda söz sahibi kişilerin geniş desteğinin ve katılımının sağlanmasıdır. Bu yaklaşım, bilgi aktarımı ve eğitimle birlikte İşyeri hekimliğinin özel işlevinin toplum tarafından kabul edilmesine zemin hazırlar. Bunun gerçekleştirilmesinde İşyeri hekimlerinin ve örgütlenmelerinin önemli işlevleri olmalıdır. 

MESLEĞİN İÇİNDEKİ FIRSATLAR        

         Mesleki durumlarıyla ilgili bazı hususların yerine getirilmesinin, İşyeri hekimliğinin geliştirilmesi için uygun bir başlangıç noktası olduğu düşünülebilir. Sağlık hizmet sisteminin özgül yapısına bakmaksızın, atılması gereken ilk adımlardan biri İşyeri hekimlerinin konumunu geliştirmek için bir birlik oluşturmak (Tabip odaları İşyeri Hekimliği Komisyonları işyeri hekimlerinin iletişim kurmasını sağlamalı ve bu iletişimi Türkiye genelinde örgütlemelidir.) ve mesleki aktivitelerinin kalitesi ve içeriğini geliştirmek için bir enstitü kurmaktır.

         Enstitü, üniversiteleri etkilemek için bir baskı grubu olarak hareket etmelidir. Mesleki bir örgüt oluşturmak ve araştırmalarla ilgilenmek ile kalitenin geliştirilmesi ve mezuniyet sonrası eğitim arasında açık bir bağlantı vardır. Örneğin, mezuniyet öncesi ya da mezuniyet sonrası eğitimle ilgili müfredatın içeriğine ilişkin öneriler bu örgütler tarafından ortaya konabilir.

         İşyeri hekimliğinin uygulamaya sokulması ve güçlendirilmesi işlemi, uzun zamandan beri bunu uygulayan ülkelerle ilişki kurmak yoluyla kolaylaşır. İşyeri hekimliğinin gelişimi için, kültür ve gelenekler de göz önünde bulundurularak yapılacak uluslararası işbirliği, başkalarının deneyimlerini kişilerin öğrenmesini sağlayarak, gelişime katkıda bulunur. 

                *Dünya Sağlık Örgütünün 2000 yılı hedefleri, Hedef 28 doğrultusunda hazırladığı ve Genel Pratisyenlik / Aile Hekimliğinin bir uzmanlık alanı olarak genel özelliklerinin anlatıldığı; ülkelerdeki mesleki örgütlere ve karar vericilere birinci basamak sağlık sistemleri hakkında karar vermelerine ve en uygun modeli seçmelerine yardımcı olmak amacıyla hazırlanan ( AVRUPA’DA GENEL PRATİSYENLİK/AİLE HEKİMLİĞİ’NİN İDARİ VE MESLEKİ GELİŞİMİ ) isimli dokümandaki modelin bir uygulama alanı olarak hazırlanmıştır.

Dr. Hakkı GİRGİN

İşyeri hekimi  

http://www.isguv.com